Alopesi X; özellikle kuzey (spitz tipi) ırklarda ve yoğun alt tüylü köpeklerde görülen, tüy yapısının bozulması, tüy kalitesinin azalması, bölgesel simetrik ya da asimetrik veya genel tüy kaybı, kıl örtüsünün yünümsü hale gelmesi, öncü tüylerin uzamaması ve tüy döngüsünün bozulmasıyla karakterize, endokrin sistemle ilişkili bir bozukluktur.
Rahatsızlık tam olarak tek bir nedene bağlanamadığı, bazen nedeni bilinemediği veya birçok nedene bağlı olabileceği için “Alopesi X” adını almıştır. Literatürde “foliküler arrest”, “pseudo-Cushing” ve “biyopsiye yanıt veren dermatoz” gibi farklı adlarla da anılır.
Patogenez
Alopesi X’in altında yatan nedenler hâlâ tam olarak bilinmemektedir. Genellikle hormon üretimindeki bir bozukluktan ya da kıl folikülü üzerindeki anormal hormon aktivitesinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Öne sürülen başlıca nedenler şunlardır:
- Adrenal seks hormonlarının bozukluğu
- Konjenital adrenal hiperplazi benzeri tablolar
- Pseudo-Cushing
- Foliküler arrest ve tüy döngüsünün bozulması
- Büyüme hormonu bozukluğu
Bunlardan biri tek başına bu rahatsızlığa yol açabileceği gibi birkaçı birlikte de aynı tabloya neden olabilir. Bununla birlikte Alopesi X sistemik bir hastalık değil, esas olarak kozmetik bir bozukluktur. Ancak aynı görünümü veren ciddi endokrin hastalıklar olduğu için tanı mutlaka bir hekim tarafından konmalıdır.
Hangi köpeklerde görülür?
Kliniğimizde en sık Pomeranian’da görüyoruz. Risk altındaki başlıca ırklar:
- Pomeranian, Alman Spitz, Keeshond
- Chow Chow, Samoyed, Alaskan Malamute, Sibirya Husky
- Minyatür ve toy kaniş
Özel bir yaş aralığı olmamakla beraber genellikle 1–3 yaş arasında daha sık gözlenir; 8 ay ile 8 yaş arasında da görülebilir. Erkek köpeklerde daha sık karşımıza çıkar.
Klinik belirtiler
Tüy dökülmeleri ilk olarak sırt, arka bacaklar, perine ve sternum bölgesinde başlar ve zamanla tüm vücudu sarabilir. Başlangıçta öncü tüylerde seyrek bir kayıpla başlar ve zamanla ilerler.
Bazı köpeklerde alt kürk katmanı sabit kalır ve yalnızca öncü tüy uzaması durur; yani tüy değişim döngüsü bir noktada kırılır. Bazılarında ise alt kürk tabakasının kaybı yıllara yayılır ve bilek altları ile baş bölgesi hariç tüyler tamamen dökülebilir.


Tüy kaybına maruz kalan deri zamanla pigmentten zenginleşir ve bu bölgelerde hiperpigmentasyon gelişir. Hiperpigmentasyon özellikle güneş ışığına maruz kalan alanlarda daha belirgindir; bu hastalarda güneş ışığının kısıtlanması ve kıyafet kullanımı düşünülebilir.
Bazen tüyler tıraş edildikten sonra yeniden uzamaz. Bu durum endokrin hastalıklarda ve tüy döngüsünün telojen fazında tıraş edilmiş çift kürk katmanlı köpeklerde de görülebilir. Bu nedenle Pomeranian ve benzeri ırklarda makineyle kısa tıraşı önermiyoruz. Öte yandan tüy dökülen bölgelerde, operasyon veya travmaya bağlı skar dokusu sonrasında bölgesel tüy uzaması görülebilir.
Alopesi X ile birlikte hafif derecede sekonder seborrhea ve yüzeysel pyoderma izlenebilir. Genellikle sistemik hastalık bulgusu yoktur. Sistemik bulgular ve hastalık belirtileri de mevcutsa diğer endokrin hastalıklardan şüphelenmek gerekir.
Tanı
Net bir tanı yöntemi bulunmamakla beraber laboratuvar tanı araçlarıyla rahatsızlık hakkında önemli sonuçlara varılabilir. Hekimin klinik tecrübesi bu rahatsızlıkta belirleyici ayrımlardan biridir. Hiperadrenokortisizm, hipotiroidizm ve hiperöstrojenizm gibi endokrin hastalıkların yanı sıra ırka özgü deri ve tüy rahatsızlıkları ile renk seyreltme alopesisi de ayırıcı tanıda mutlaka değerlendirilmelidir.
Alopesi X tanısını doğrulamak için yaygın olarak kullanılan kriterler:
- Irk yatkınlığı
- Başlangıç yaşının 8 ay – 8 yaş arasında olması
- Progresif tüy dökülmesi ve yünümsü tüy kalitesi
- Sistemik klinik belirtilerin yokluğu
- Normal hematolojik ve biyokimyasal bulgular
- Normal ya da düşük tiroid fonksiyonu
- Sabah idrarında kortizol:kreatinin oranının artması
- Düşük doz deksametazon testinde kortizolün hafif veya orta derecede baskılanması
- Kıl folikülü döngüsünün durduğunu gösteren histolojik bulgular
Deri biyopsisi, Alopesi X tanısına yardımcı olur ve alopesinin inflamasyon kaynaklı nedenlerini dışlamak için faydalıdır.
Adrenal bezlerin ürettiği steroidlerin değerlendirilmesi tanıda yardımcıdır. Bunun için ACTH stimülasyon testi yapılabilir. Test için sabah saatleri tercih edilmeli ve kan, hayvan mümkün olduğunca az stres altındayken alınmalıdır.
Ek tanı yöntemleri arasında oral veya intravenöz düşük doz deksametazon supresyon testi (LDDST) ve idrar kortizol:kreatinin oranı (UCCR) yer alır. Alopesi X’li köpeklerin önemli bir kısmında LDDST’de anormal baskılanma görülür; bu bulgu özellikle Pomeranian’larda bildirilmiştir (Cerundolo ve ark., 2007). UCCR için birkaç gün boyunca idrar örneği toplanır ve oranların ortalaması hesaplanır; Pomeranian’larda bu oranın farklı bulunduğu bildirilmiştir (Van Vonderen ve ark., 1997).
Ayırıcı tanı: Alopesi X benzeri hastalıklar
Alopesi X ile benzer klinik tablo oluşturan ve literatürde zaman zaman aynı tablo için kullanılan durumlar şunlardır:
- Pseudo-Cushing sendromu
- Yetişkin köpeklerde büyüme hormonu eksikliği
- Yetişkin köpeğin hiposomatotropizmi
- Büyüme hormonuna yanıt veren dermatozlar
- Kastrasyona yanıt veren dermatozlar
- Östrojene yanıt veren dermatozlar
- Testosterona yanıt veren dermatozlar
- Biyopsiye yanıt veren dermatozlar
- Adrenal seks hormonu bozukluğu
- Konjenital adrenal hiperplazi
- Kuzey ırkı foliküler hiperplazisi
- Sibirya Husky ve Malamute’un foliküler displazisi
- Wooly sendromu
- Siyah deri hastalığı (black skin disease)
- Tüy döngüsünün durması (hair cycle arrest)
Hiperadrenokortisizm (Cushing sendromu)
Adrenal bezlerin ürettiği endojen steroid hormonların aşırı üretimiyle ortaya çıkan bir hastalıktır. Olguların yaklaşık %80–85’i hipofiz tümörlerine, %15–20’si ise hiperfonksiyonel adrenal tümörlere bağlıdır. Eksojen glukokortikoid kullanımı da hastalığı indükleyebilir (iatrojenik Cushing).
Tüy örtüsü genellikle kuru ve mattır. Karın ventralinde kutanöz strialar ve komedonlar görülebilir; alopesi lokalden generalize forma kadar değişebilir. Kronik sekonder yüzeysel pyoderma, dermatofitoz veya demodikoz yaygındır; kalsinozis kutis görülebilir. Hemogramda nötrofili, lenfopeni ve eozinopeni yaygındır.
Tanıda ACTH stimülasyon testine ve LDDST’ye ihtiyaç duyulur. İatrojenik olgularda glukokortikoidler düzenli olarak azaltılıp sonra kesilmelidir. Adrenal tümörleri ayırt etmek için ultrasonografi ve gerekirse BT/MR kontrolü gereklidir. Ameliyat edilemeyen adrenal tümörleri ve metastazları için mitotan ve trilostan tedavisi önerilir.
Hipotiroidizm
Köpeklerde en sık görülen endokrin hastalıklardan biridir. Primer hipotiroidizm, lenfositik tiroidit ve idiyopatik tiroid atrofisi olarak ikiye ayrılır; sekonder hipotiroidizm köpeklerde çok nadirdir. Primer olguların yaklaşık %50’si lenfositik tiroidite bağlıdır. Tiroidit ilerledikçe tiroid dokusu harap olur ve yerini fibröz bağ dokusu alır.
Köpek tiroiditinin immün kaynaklı olduğu düşünülmektedir ve antitiroglobulin antikorları (ATAS) tiroid iltihabının hassas bir belirtecidir. Prevalans genetik olabilir. Hipotiroidizm her ırkta görülebilir; Golden Retriever, Eski İngiliz Çoban Köpeği, Setter’lar ve Beagle’lar daha yüksek risk altındadır ve bu ırklarda ATAS prevalansı genelde yüksektir. Örneğin Beagle’larda %40’a varan oranlar bildirilmiştir, ancak klinik belirtiler orta yaş ve sonrasında ortaya çıkar (Scott-Moncrieff ve ark., 2006).
Klinik bulgular başlangıçta sinsi ilerler: metabolik hızda azalma, kilo alımı, egzersiz isteksizliği, soğuğa karşı hassasiyet, deride pullanma, tüy örtüsünün matlaşması, tüy renginde değişiklik ve alopesi görülebilir. Tüyler kolayca kopar, öncü tüyler kaybolur ve yavru köpek tüy yapısı görülebilir. Alopesi genellikle sürtünmeye daha çok maruz kalan alanlarda belirgindir; baş, boyun ve ekstremiteler genellikle tüy kaybına uğramaz ya da daha az uğrar. Hem periferik hem merkezi sinir sistemi etkilenebilir; subklinik miyopati hipotiroid köpeklerde belgelenmiştir.
Tanıda birçok test ve ekipmandan yararlanılır. Normokrom nonrejeneratif anemi ve hiperkolesterolemi gözlenebilir. Total T4 konsantrasyonu hassas bir başlangıç testidir. T4 tiroid bezinin ana salgı ürünüdür; T3’ün büyük kısmı ise T4’ün tiroid dışı deiyodinasyonuyla oluşur. Hem T3 hem T4 büyük oranda serum taşıyıcı proteinlerine bağlıdır; yalnızca bağlı olmayan serbest hormon hücre zarından geçer.
Köpeklerde hipotiroidizm tanı testlerinin performansı (duyarlılık / özgüllük / doğruluk):
- Total T4: %89–100 / %75–82 / %85
- Serbest T4: %80–98 / %93–94 / %95
- TSH: %63–87 / %82–93 / %80–84
- TSH + total T4: %63–67 / %98–100 / %82–88
- TSH + serbest T4: %74 / %98 / %86
Farklı yaştaki köpekler için ortalama total T4 referans değerleri (ortalama / medyan, µg/dl; örnek sayısı):
- 0–2 yaş: 1,94 / 1,90 (n=1.043)
- 3–5 yaş: 1,91 / 1,80 (n=2.773)
- 6–8 yaş: 1,83 / 1,60 (n=6.975)
- 9–11 yaş: 1,75 / 1,50 (n=5.064)
- 12–14 yaş: 1,67 / 1,40 (n=4.016)
- 14 yaş üstü: 1,46 / 1,20 (n=736)
- Tüm yaşlar: 1,78 / 1,50 (n=20.607)
- Total T4 referans aralığı: 1,0–4,0 µg/dl
Altta yatan neden ne olursa olsun tedavide L-tiroksin kullanılır. Gıdalar biyoyararlanımı azalttığı için ilacın yemekle verilmesi önerilmez. Sindirim sistemi sorunu olan köpeklerde bağırsaktan T4’e göre daha kolay emilen T3 preparatları verilebilir; ancak sentetik T3’ün yarılanma ömrü 5–6 saat olduğundan günde birkaç kez uygulanması gerekir. Tedavi sırasında 4–8 haftalık aralıklarla serum T4 ölçülerek doz ayarlanır.
Tıraş sonrası alopesi (post-clipping alopecia)
Özellikle çift kürk katmanına, yani belirgin öncü tüy ve alt tüy katmanına sahip ırklarda daha sık görülür. Operasyon öncesi veya bakım amacıyla tıraşlanan bölgede bazı köpeklerde tüyler yeniden uzamaz ve tüy döngüsü yeniden başlamaz. Tedavi seçeneği olarak levotiroksin ve melatonin uygulanabilir; düşük doz lazer terapiler de etkili olmaktadır.
Büyüme hormonu eksikliği
Tüyler de tüm organlar gibi büyümek için büyüme hormonuna ihtiyaç duyar. Özellikle “tea-cup” olarak anılan, büyüme hormonu eksikliği görülen çok küçük köpeklerde Alopesi X daha sık gözlenmektedir. Tedavide insan ve hayvan büyüme hormonu preparatları kullanılabilir.
Tedavi
Alopesi X kozmetik bir bozukluk olduğu için tedavi her zaman seçeneklerden biri olmayabilir; bazen tedavi etmemek en iyi seçenektir. Seçenekleri hasta sahibine anlatır, onayı olursa tedaviye devam ederiz. Yanıt bireyseldir; tüy çıksa bile nüks sık görülür.
Melatonin: Fotoperiyoda bağlı olarak deri ve tüy değişimini etkiler. Mevsim geçişlerinde etkili olduğu bilinir; sonbahar döneminde vücuttaki düzeyinin azalması tüy değişimini tetikleyebilir. Birçok vakada başarıyla sonuç alınmaktadır. Genel etki mekanizması tam olarak bilinmese de seks hormonları üzerinde etki yapabileceği düşünülmüştür (Ashley ve ark., 1999). Yan etkisi yok denecek kadar azdır; sakinlik dışında bilinen bir yan etkisi gözlenmemiştir. İnsülin direncini etkileyebileceği için diyabetik köpeklerde kullanımı sakıncalı görülse de dikkatle kullanılabilir.
Kısırlaştırma: Erkek ve dişi köpeklerde prolaktin ve testosteron hormonlarının alopeside etkili olduğu gözlenmiştir. Kısırlaştırma tüylerin çıkmasına öncülük edebilir (Rosser, 1990). Birçok köpekte kısırlaştırmadan sonra tüyler çıkar; ancak bunların büyük çoğunluğu birkaç yıl içinde aynı sorunu yeniden yaşar. Klinik tecrübe olarak kısırlaştırılmış erkek köpeklerin büyük kısmının operasyon sonrası tüy döngüsünü tekrar kazanamadığını gözlemledik.
Trilostan (Vetoryl): Pomeranian, minyatür kaniş ve Alaskan Malamute’ların tedavisinde kullanılmıştır (Cerundolo ve ark., 2004; Leone ve ark., 2005). Çalışmalarda tedavi edilen Pomeranian ve Malamute’ların büyük çoğunluğunda tüy çıkışı görülmüştür. Köpek ırklarına göre doz farklılık gösterir ve daha çok araştırmaya ihtiyaç vardır. Kusma ve ishal görülebilir; hipoadrenokortisizm riski nedeniyle dönemsel olarak ACTH stimülasyon testi yapılmalıdır.
Mitotan (Lysodren): Adrenal korteksin zona fasikulata ve zona retikularisinde seçici nekroz ve atrofiye neden olur (Frank ve ark., 2004). Hiperkortizolemi veya iatrojenik Addison hastalığını önlemek için ACTH stimülasyon testleriyle izlem gerekir. Zayıflama ve kusma gibi yan etkileri olduğu için tüyler çıktıktan sonra bırakılır; tekrar tüy dökülmesi gözlenirse son çare olarak yeniden kullanılabilir.
Antiandrojenler: Köpeklerde son zamanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Dihidrotestosteronun (DHT) tüyler üzerindeki negatif etkisini ortadan kaldırmayı hedefleyen ilaçlar kullanılmaktadır; deslorelin bazlı implant (Suprelorin) ve finasterid bu amaçla kullanılır. Bu ilaçlarla ilgili kontrollü bir çalışma henüz yapılmamıştır.
Destekleyici yöntemler: Düşük doz lazer terapi ve mikroiğneleme (microneedling), lokal tüy büyümesini uyarmak için kullandığımız seçeneklerdir (Stoll ve ark., 2015).
Tüm bu tedaviler muayene ve laboratuvar sonuçlarına göre hekim tarafından planlanmalıdır. Özellikle trilostan ve mitotan, hekim kontrolü olmadan kullanıldığında hayatı tehdit eden sonuçlar doğurabilir.
Vaka örneği: tedavi öncesi ve sonrası
Aşağıdaki görseller, kliniğimizde Alopesi X tanısıyla takip ettiğimiz bir Pomeranian’ın tedavi öncesi ve sonrası görünümünü gösteriyor. Ventral, lateral ve kaudal bölgelerde tüy örtüsünün ve rengin belirgin şekilde geri geldiği görülüyor. Her köpekte aynı yanıt alınamayabilir; tedavi planını her hasta için ayrı yaparız.



Alopesi X şüpheli vakaları ve ayırıcı tanıda zorlanan endokrin dermatozları kliniğimize yönlendirebilirsiniz. Tanı ve tedavi sürecimiz hakkında bilgi için Dermatoloji ve Alopesi X sayfamıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- Miller WH, Griffin CE, Campbell KL. Muller and Kirk’s Small Animal Dermatology.
- Bromel C ve ark. Serum 17α-hydroxyprogesterone concentrations during the reproductive cycle in healthy dogs and dogs with hyperadrenocorticism. JAVMA 2010;236(11):1208–1214.
- Scott-Moncrieff JC ve ark. Lack of association between repeated vaccination and thyroiditis in laboratory Beagles. J Vet Intern Med 2006;20:818.
- Daminet S ve ark. Influence of drugs on thyroid function in dogs. J Vet Intern Med 2003;17:463.
- Ashley PF ve ark. Effect of oral melatonin administration on sex hormone, prolactin and thyroid hormone concentrations in adult dogs. JAVMA 1999;215:1111.
- Cerundolo R ve ark. Treatment of canine Alopecia X with trilostane. Vet Dermatol 2004;15:285–293.
- Frank LA. Non-inflammatory alopecia: it’s not always hormonal. NAVDF Proceedings, 2014.
- Guaguère E, Prélaud P. A Practical Guide to Feline Dermatology. Merial, 1999.
- Stoll S ve ark. Microneedling as a successful treatment for alopecia X in two Pomeranian siblings. Vet Dermatol 2015;26(5):387–390.




